Skip to content
 

Enquisas

Para superar a crise...
 
Manuel Sacristán Luzón: o camiño do marxismo ao ecoloxismo PDF Imprimir Correo-e
8650_sacristranmanuel_x.jpgO filósofo e político Manuel Sacristán Luzón, considerado por algúns o pensador español máis destacado do século XX (logo de Ortega y Gasset), tivo unha importancia decisiva para a articulación teórica do ecoloxismo no Estado español. Un artigo de Alexandre Cendón, licenciado en Filosofía e coordenador da Federación Ecoloxista Galega.

 

"A produción capitalista soamente desenvolve o sistema de produción social, esgotando á vez as dúas fontes de toda riqueza: a terra e o traballador."

 Karl Marx, O Capital

 

                  "Certamente a civilización deixounos coas grandes cidades unha herdanza que  custará moito tempo e traballo eliminar; pero as grandes cidades teñen que ser eliminadas, e serano, aínda que se trate dun proceso lento."

Friedrich Engels, Anti-Dühring

 

                     "Hai que pintar o encerado do presente ben de negro para que resalte sobre el o branco do xis co que debuxar a alternativa."

Manuel Sacristán

 

Case que vinte e cinco anos despois da súa temperá morte e arredor de trinta anos despois da aparición dos seus textos, prácticas e reflexións acerca da cuestión ecolóxica, retomamos agora a figura de Manuel Sacristán Luzón (Madrid 1925, Barcelona 1985). Non se trata dunha simple lembranza senón que máis ben, queremos salientar a importancia decisiva que (pioneiro dentro do contexto do Estado español) tivo este persoeiro da filosofía e da política para a conformación do movemento ecoloxista, así como para a súa articulación teórica.

Amais tamén cremos importante destacar o papel relevante que ten para calquera movemento social o traballo de creación teórica, a reflexión (construción, análise e revisión) sobre os presupostos da teoría política que se deixan logo translucir na praxe social cotiá de ditos movementos. De acordo coa máxima de Marx arredor da función da teoría recollida na décimo primeira tese sobre Feuerbach (isto é, "os filósofos limitáronse a interpretar o mundo de distintos xeitos: o que importa é transformalo") e con posterioridade reformulada doutras maneiras (como na concepción de Michel Foucault dos intelectuais como facedores de teorías-praxe, "caixas de ferramentas" destinadas a ser usadas dentro dos mecanismos de poder e contra o poder), esta -a teoría- ten que vertebrar a acción.

 

A acción pola acción é estéril; do mesmo modo que é estéril para unha verdadeira transformación social o desempeño do oficio de intelectual orgánico, é dicir, aquel que basea o seu labor na blindaxe e defensa do dado, sen cuestionar xamais os seus preceptos e axiomas. Manuel Sacristán, como veremos, representa o contrario: a traxectoria dun librepensador disposto sempre a se revisar, a non aceptar o dado como un dogma, fuxindo sempre da ortodoxia e dos seus sacerdotes reprodutores de textos feitos, peneirando con responsabilidade o fluxo bidireccional entre a práctica e o discurso, sen nunca perder de vista a meta, é dicir, a transformación da sociedade. Quizais porque a realidade é dinámica, a interpretación desta non se pode fundamentar de maneira inamovíbel.

Un pensador da tradición emancipadora

Manuel Sacristán foi unha persoa que quixo combinar a dedicación da práctica e da teoría á vez, froito do compromiso nacido dunha época de fortes convulsións políticas: o período que comprende a ditadura franquista e a transición á democracia representativa, no eido interior, e maila guerra fría dirimida entre os bloques políticos antagónicos posterior á Segunda Guerra Mundial, no eido exterior. Nese contexto, Manuel elixiu estar ao carón dos débiles, dos desfavorecidos, motivo que o levou a abrazar axiña as teses do socialismo e a se mergullar de cheo na militancia clandestina comunista (porén, o seu primeiro intento de militancia e contacto co socialismo foi co anarquismo, co contorno do sindicato CNT -Confederación Nacional do Traballo-, mais aconsellado e ante o escenario de desintegración trala derrota na guerra civil e enfrontamento crecente no seo do mesmo, decidiu militar no PCE -Partido Comunista de España- e no PSUC -Partit Socialista Unificat de Catalunya-, formacións que se fortaleceron na clandestinidade; seica este feito pode axudar a entender a personalidade política de Sacristán, como un marxista libertario ou como -no sentido amplo do termo no século XIX- un socialista disposto á revisión e á unificación de ámbalas dúas tradicións de novo na AIT -Asociación Internacional dos Traballadores-).

Pero, como dicimos, Sacristán foi algo máis ca un militante: é considerado por algúns como o filósofo máis importante e influínte do estado no século XX logo de Ortega y Gasset. Cursou estudos de filosofía e dereito na Universidade de Barcelona, para os ampliar despois en Münster, Alemaña, onde afondou na obra de Martin Heidegger, estadía que desembocaría na redacción da súa tese de doutoramento sobre o mesmo. Alí tamén coñeceu a lóxica formal (ademais de descubrir o marxismo), o que posibilitou que se convertese no introdutor desta disciplina no Estado español (até entón descoñecida).Así, Manuel Sacristán dominaba simultaneamente dous campos que dificilmente cultivan os filósofos ao mesmo tempo: a filosofía analítica e a filosofía existencial. Por se fose pouco, foi un estudoso das obras de Marx, do marxismo, das filosofías posteriores á Segunda Guerra Mundial e f37598_manuel_sacristan_foto_gra.jpgixo importantes achegas tamén á metodoloxía, socioloxía e política da ciencia.

Esta querenza partillada pola teoría e a praxe marcarao de por vida. Como bo coñecedor das dúas sabía que a relación entre elas non estaba exenta de problemas, chegando a afirmar que a lucidez consiste na separación clara entre feitos e valores (entre o eido descritivo e o eido normativo). Isto lonxe de significar que ambas parcelas teñen que estar separadas sen se comunicar, vénnos dicir que un programa emancipador non poderá ser nunca unha teoría científica, nin tampouco un mero exercicio da vontade baseado en ideais. Así, por unha banda, afastábase do "marxismo teórico", que se vía a si mesmo como unha ciencia (ou se vestía con esas roupas para se amosar ante os demais como inelutábel e incontestábel nos seus designios, a falla de argumentos mellores) e, por outra banda, distanciábase das concepcións políticas que non tiñan en conta para nada o horizonte real, as circunstancias ou o mundo da vida propio (como sucede nas utopías modernas -como a de Thomas More- carentes dunha base antropolóxica fidedigna, poboadas por seres fantásticos despoxados de toda maleficencia).

O seu marxismo crítico

En consonancia co anterior, Sacristán concibía o marxismo como unha filosofía da praxe, unha concepción emancipadora do mundo construída sobre unha síntese entre pensamento (ciencia e coñecemento) e acción (posición ética e moral, pois segundo el, a política era unha ética colectiva).

Fortemente influenciado polo marxismo de Gramsci, revisou o marxismo clásico dende Marx a Lenin. Ante a deriva dos feitos nos países soviéticos (estalinismo, imperialismo soviético, totalitarismo...) e cos acontecementos de Praga en 1968 cando os tanques e as tropas da URSS e do Pacto de Varsovia invadiron Checoslovaquia, Manuel foise achegando ao inevitábel desenlace que o convertería nun disidente da liña oficial do PCE. As súas lecturas e formación xunto co anterior, empurrárono até unha concepción propia do marxismo e do socialismo.

karl-marx.jpgAsí pensaba que o "marxismo teórico" era unha pseudociencia (fronte ao que el defendía, como unha visión do mundo con base científica). Para fuxir da ilusión gradualista (a evolución fatal até o comunismo, explicación que se asemellaba á teoría da existencia na historia de diferentes estadios ou etapas, sucedidas de maneira aumentativa e lineal -como a escravitude, o feudalismo ou o capitalismo- ilusión que xustificaba a aparición do estalinismo), criticou o historicismo hegeliano presente na obra de Marx. Deste xeito, centrouse na categoría da dialéctica e no seu determinismo implícito, tal como a presentaran Hegel e Marx. A visión do devir, da historia presidida por leis inmutábeis e independentes dos suxeitos e as súas vontades individuais, convertía as persoas en meros pacientes dos seus efectos. Segundo isto, o motor da historia era a loita de clases (da negatividade inserida na dialéctica e plasmada na sociedade no corpo do proletariado) que no futuro acabaría por desaparecer nunha sorte de sociedade positiva: o comunismo (e rematada a dialéctica, remataba a historia; chegábase á súa fin).

Gramsci introducira no marxismo a dimensión persoal, as convicións éticas e a vontade do individuo revolucionario. A partir disto, concibía a ética dun xeito colectivo: ao igual que Aristóteles, entendía a política como unha ética colectiva. Dende este punto de vista, as subxectividades cobraban importancia dende as súas vontades para loitar e mudar a sociedade. Polo que lle tocaba, Sacristán sempre lle dera moita importancia ao cultivo da virtude persoal, ao coidado da moral no eido privado, para logo reflectila na ágora, no conxunto da suma de tódolos individuos do organismo social.

Tampouco concordaba co concepto de dialéctica exposto arriba (cunha desintegración do mesmo na síntese dos polos opostos). De forma semellante á dialéctica negativa exposta na teoría crítica de Adorno (oposta á dialéctica positiva que defendía a chegada da utopía, ora como comunismo, ora como anarquía, como unha concepción definitiva), pensaba que as contradicións sociais nunca desaparecerían do todo, polo tanto, non cría nunha sociedade ideal ao final da batalla, senón que apostaba nun sucesivo perfeccionamento, nunha paulatina emancipación e transformación, mais sen nunca chegar a unha fin.

Os novos movementos sociais

Desa concepción do marxismo nace a necesidade de revisar as súas bases empíricas (para unha práctica que non perda o norte empírico dos feitos), de contrastalas coas contradicións do panorama do momento. E dese contraste xorde a constatación da crise ecolóxica, da cuestión pacifista e da loita feminista, encarnadas nos novos movementos sociais aparecidos na época (cuestións todas, polas que Manuel Sacristán comezou a se interesar dende os primeiros anos da década dos setenta do século pasado). Mais desencantado coa deriva do PCE e do PSUC (eurocomunismo, distanciamento coas bases sociais, falla de comprensión dos novos movementos sociais, desmantelamento das loitas sociais...) e enfrontado cos marxismos "teórico" e "académico", consecuentemente decidiu tomar un novo camiño que se volveu sen retorno en 1979 coa creación da revista vermella, verde e violeta, Mientras Tanto (coincidindo tamén co seu abandono definitivo da militancia no PSUC) e coa súa participación no CANC (Comité Antinuclear de Catalunya).

Convencido da dobre derrota das dúas tradicións marxistas (a socialdemócrata e a comunista), viu nos novos movementos sociais xurdidos en diálogo ou confrontación con estas, unha raiola de esperanza para proseguir coa tarefa de transformación e emancipación.

No CANC, Manuel levou adiante unha dobre loita: ecoloxista e pacifista. Ante o auxe da enerxía nuclear vivido en Catalunya, no estado e no resto do orbe, unido á ameaza real de guerra nuclear en Europa (fóra dos territorios da URSS e dos EEUU), formulouse dúas cuestións que conflúen no mesmo problema da sobrevivencia e futuro da especie humana: a deterioración ambiental por polución e a guerra total atómicas, posibilidades nefastas que condicionan o desenvolvemento da vida na Terra. Postulouse contra as grandes concentracións de produción enerxética pois pensaba que o xigantismo necesitaba dunha planificación e dirección centralizadas, afastando aínda máis o obxectivo dunha sociedade libre e polo tanto descentralizada, reticular. Así mesmo, a opción do pacifismo e do antimilitarismo tornábase obrigatoria ante a fausta maquinaria militar dos estados e potencias, cuxos resortes poderían conducirnos até a auto-destrución.

A problemática ecolóxica

Axiña tivo coñecemento das novidades editoriais que ao longo da década dos setenta apareceron co tema novo e central da crise ecolóxica: os límites do crecemento, das fontes e sumidoiros da Terra para aportar recursos e recibir os refugallos sobrantes, forzárono a repensar o ideal de progreso a ambos lados do muro. O informe realizado no MIT encargado polo Clube de Roma (The Limits to Growth), o manifesto de Edward Goldsmith, A Blueprint for Survival, os informes para o presidente Carter, Global Report 2000, os textos de Barry Commoner, Rudolph Bahro..., foron creando nel novos interrogantes.

693542geronimo2-5001.jpgTamén dende moi cedo, Sacristán interesárase polas culturas amerindias como portadoras de información próxima, da relación do ser humano coa natureza nun estadio de desenvolvemento propio do Neolítico (con tódalas diferenzas entre as distintas etnias). De entre elas prefería a cultura maia (os "fillos do millo") e os apaches (destes cativárao a personalidade -e vontade- do xefe militar Xerónimo, pola defensa sen concesións da súa cultura, aínda sabéndose derrotado, posibilitando así a súa conservación). O coñecemento destas culturas neolíticas, cunhas sociedades pouco complexas, cunha agricultura pouco evolucionada (no caso dos apaches case que testemuñal) fixéronlle reflexionar tomando como limiar a comparación do noso pensamento occidental co deles (alén de posturas inxenuas, soubo ollar o potencial destrutor dos aztecas e dos indios das praderías que deforestaban os bosques para ter máis bisontes que cazar). O seu xeito de estar no mundo, con prácticas sustentábeis, equiparouno coa mesura aristotélica; ante esa práctica da mesotes contrapuxo a praxe radical da nosa cultura occidental (erixida por exemplo en América despois do xenocidio e do etnocidio), moitas veces simplista e maniquea, dicotómica (como na relixión cristiá que divide o mundo entre malos e bos) que nega a posibilidade doutras realidades e alternativas de vida intermedias ou múltiples, converténdose nunha sociedade de dominación e de negación (e que fundamenta niso a destrución).

O seu ecoloxismo foi de índole revolucionaria, isto é, con vocación de transformación das dinámicas de produción e consumo das sociedades tecno-científicas. Por iso, para el era importante centrar a reflexión nas relacións de produción e nas forzas destrutivas-produtivas tal como están inseridas nas sociedades desenvolvidas ou industriais. De aí que nunca descoidara a cuestión do poder e a cuestión económica ou das necesidades.

No célebre debate que tivo con Wolfgang Harich (autor de Comunismo sen crecemento?), no que se abrangueu o abandono da idea do comunismo da abundancia (idea posibelmente nacida da imperiosa "conquista do pan", como a definira Kropotkin, nas condicións miserentas dos proletarios nos albores da industrialización) até o comunismo en equilibrio (hoxe diríamos "sostíbel" ou "sustentábel"), produciuse unha discusión entre os dous. Harich defendía que tal equilibrio non podería suceder sen un goberno autoritario que impuxera unha normativa férrea e estrita, caendo nun igualitarismo autoritario. Sacristán pensaba, non embargante, que o comunismo en equilibrio debía partir dunha sociedade comunista libertaria, baseada nas comunidades de individuos libres, na democracia radical.

Esta foi unha discusión moi interesante que os introduciu na obriga de pensar como ten que ser a sociedade en equilibrio preconizada polos verdes: unha vez resolta a nosa problemática relación coa natureza, co medio ambiente, como ten que ser a nosa propia relación connosco, os humanos?, como ten que ser  a nosa organización política? Sacristán tíñao claro: el apostaba pola democracia radical ou de participación, polo igualitarismo libertario. Mais, dito isto, el facíase outra pregunta: quen puxará para chegar ou aproximármonos até tal sociedade? A cuestión do suxeito político ou revolucionario (que Marx resolvera adxudicando tal papel á negación social representada polos traballadores), na sociedade capitalista avanzada e no chamado socialismo real non era daquela de tan doada solución.

mt_104-105.jpgO capitalismo avanzado convertera o proletariado en masas de consumidores que, a diferenza dos obreiros do século XIX, si que tiñan moito que perder se mudaban de estatus ou se as súas condicións de vida tremían: agora podían acceder a moitos bens de consumo. Harich por este motivo apostaba polo estado autoritario (igual que, nun principio, fixera o pai da chamada ecoloxía profunda, Arne Naess), un estado platonizante dirixido por unha minoría, por unha intelligentzia. Porén, Sacristán non confiaba en que esa minoría gobernante cumprise co seu cometido, pois non estaría garantido que non sufrise ningunha deriva reaccionaria.

Por esas datas tamén Rudolph Bahro andaba a argallar quen podería, dentro do corpo social, levar a iniciativa do tránsito até unha sociedade verde. El, como Harich, confiaba en que os intelectuais terían que ser os encargados de tal cometido. Manuel neste punto foi inamovíbel: a tarefa da mudanza e da revolución debería ser feita polos traballadores e as traballadoras, a fin de contas, sinalaba que eran os sustentadores da vida nas nosas sociedades co seu traballo (aquí estábase a referir á cubrición das nosas necesidades). É por isto que nunca deixou de insistir na conveniencia de achegar e integrar a loita ecoloxista coa loita dos traballadores nos seus sindicatos e estruturas organizativas de clase.

***

Despois de case vinte e cinco anos da morte de Manuel Sacristán Luzón estas preguntas e reflexións seguen a ser pertinentes; o problema é saber se estamos á altura das circunstancias para afrontar con folgos tal cometido.

 

Bibliografía:

Do autor:

-Sacristán Luzón, Manuel, Papeles de Filosofía. Panfletos y materiales II, Icaria, Barcelona, 1984.

-Sacristán Luzón, Manuel, Pacifismo, ecología y política alternativa, Icaria, Barcelona, 1987.

-Sacristán Luzón, Manuel, M.A.R.X. Máximas, aforismos y reflexiones con algunas variables libres, El Viejo Topo, Barcelona, 2004.

-Sacristán Luzón, Manuel, De la primavera de Praga al marxismo ecologista. Entrevistas con Manuel Sacristán Luzón, Francisco Fernández Buey y Salvador López Arnal (editores), Los libros de la catarata, Madrid, 2004.

Sobre o autor:

-Capella, Juan-Ramón, La práctica de Manuel Sacristán. Una biografía política, Trotta, Madrid, 2005.

-VVAA., Dossier: Manuel Sacristán, en El Viejo Topo número 209-210, Ediciones de Intervención Cultural, Barcelona, 2005.

Na Internet:

 Web sobre Manuel Sacristán da Fundación Andreu Nin.

-Manuel  Sacristán: Filosofia i compromís (exposición virtual da Universitat Pompeu Fabra).

 
< Ant.   Seg. >

Blog do Consello de Redacción

Elaborado polo Consello de Redaccion de Cos Pes na Terra.  Visítao!